Sửa nhà gỗ: thay cấu kiện mà vẫn giữ được nét cũ

Hai bài trước nói bảo dưỡng nhà gỗ và chuyện giữ lại hay đổi sang nhà xây. Bài này nói phần ở giữa hai lựa chọn đó: sửa.

Rất nhiều nhà gỗ bị bỏ đi sớm hơn mức cần, vì một cây cột mục làm người ta nghĩ cả căn đã hết dùng được. Thực tế thì nhà gỗ vốn được dựng theo kiểu tháo lắp được, và thay từng cấu kiện là chuyện nghề mộc làm từ xưa.

Đánh giá trước khi quyết

1. Xem phần chịu lực trước: cột, kèo, xà. Đây là phần quyết định nhà còn đứng được hay không.
2. Chân cột là chỗ hỏng trước nhất — nơi tiếp xúc với nền, ẩm quanh năm.
3. Dùng vật nhọn chọc thử vào chỗ nghi ngờ: gỗ còn tốt thì cứng, gỗ mục thì lún vào dễ.
4. Gõ nghe tiếng: tiếng đặc là còn đặc, tiếng rỗng là bên trong đã bị ăn.
5. Tìm dấu mối: đường đất nhỏ trên mặt gỗ, mùn gỗ dưới chân, cánh mối rụng.
6. Ghi lại và chụp ảnh từng chỗ, để so về sau và để đưa cho thợ xem.

Với nhà lớn hoặc hư hỏng nhiều chỗ, nên nhờ người có nghề đánh giá — đây là việc của thợ mộc lành nghề hoặc người có chuyên môn kết cấu, không phải việc tự đoán.

Thay từng cấu kiện

• Nhà gỗ truyền thống ghép mộng, nên về nguyên tắc tháo được từng phần mà không phá cả khung.
• Chống đỡ tạm trước khi tháo — đây là bước bắt buộc và là bước nguy hiểm nhất nếu làm ẩu.
• Thay chân cột là việc phổ biến nhất: cắt bỏ phần mục, nối đoạn mới bằng mối ghép, kê lại đế.
• Làm từng cây một, không tháo nhiều cột cùng lúc.
• Đánh dấu mọi cấu kiện trước khi tháo, để lắp lại đúng chỗ.

Chọn gỗ thay

• Hỏi thợ loại gỗ nào hợp với phần đang thay — mỗi vị trí yêu cầu khác nhau.
• Gỗ phải khô; gỗ tươi co ngót sau khi lắp và mối ghép sẽ lỏng.
• Hỏi nguồn gốc và giữ hoá đơn — với gỗ thì đây là việc nên làm cho rõ ràng.
• Xử lý chống mối trước khi lắp, dễ hơn nhiều so với xử lý sau.
• Gỗ mới sẽ khác màu gỗ cũ — đó là chuyện bình thường, và nhiều người thấy đẹp vì nó cho biết nhà đã được chăm.

Tìm thợ cho trúng

1. Tìm thợ đã làm nhà gỗ, không phải thợ mộc đóng đồ — hai nghề khác nhau.
2. Xem công trình họ đã sửa, tốt nhất là công trình vài năm trước để thấy nó bền thế nào.
3. Hỏi họ định làm thế nào; người có nghề giải thích được bằng lời dễ hiểu.
4. Cảnh giác với ai khuyên dỡ hết làm lại mà chưa xem kỹ — dỡ hết thì công lớn hơn nhiều.
5. Chốt phạm vi và chi phí bằng văn bản, kể cả với thợ quen.
6. Hỏi người trong xóm; nhà gỗ thì thợ giỏi trong vùng ai cũng biết.

Giữ phần còn tốt

• Đừng thay thứ chưa hỏng chỉ vì thay luôn cho đồng bộ — phần gỗ cũ còn tốt thường bền hơn gỗ mới.
• Giữ chi tiết chạm khắc nếu có; đây là phần không làm lại được như cũ.
• Cấu kiện tháo ra mà còn tốt thì cất lại, dùng cho lần sửa sau hoặc làm đồ.
• Chụp ảnh trước khi sửa, đủ các góc — sau này muốn khôi phục thì có căn cứ.

Trong lúc sửa

• Dọn hết đồ ra khỏi khu vực sửa — bụi gỗ và mùn mối bám vào mọi thứ.
• Che chắn phần không sửa, nhất là chỗ có chạm khắc hoặc đồ thờ.
• Bàn trước chuyện di dời bàn thờ nếu bàn thờ nằm trong khu vực thi công; hỏi người lớn trong nhà cho đúng nếp.
• Không ở trong nhà khi đang chống đỡ và tháo cột — đây là lúc nguy hiểm nhất, kể cả với thợ giỏi.
• Ghi lại thợ đã thay gì, ngày nào; mười năm sau người sửa tiếp sẽ cần.

Nền và mái — hai chỗ quyết định tuổi thọ

• Nền phải thoát nước, và chân cột phải khô. Sửa cột mà không sửa nền thì vài năm lại hỏng đúng chỗ ấy.
• Mái dột làm hỏng kèo — sửa mái trước khi sửa phần bên dưới, nếu không thì làm lại lần nữa.
• Kê cao chân cột khỏi nền bằng đá tảng hoặc bệ bê tông; đây là cách người xưa đã làm và vẫn đúng.
• Thoát nước quanh nhà là việc rẻ nhất mà kéo dài tuổi thọ nhiều nhất.

Một điều đáng cân nhắc

Sửa nhà gỗ có khi tốn không ít hơn xây mới, và đó là sự thật nên biết trước khi bắt đầu. Người chọn sửa thường chọn vì lý do khác: căn nhà gắn với gia đình, gỗ cũ không mua lại được, hoặc đơn giản là thích cái nhà ấy.

Mấy lý do đó hoàn toàn chính đáng — chỉ nên biết rõ mình đang chọn vì cái gì, và tính đủ tiền trước khi tháo cây cột đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp