Bảo dưỡng nhà gỗ: mối, ẩm, và mấy việc làm đều
Bài trước nói giữ nhà gỗ hay đổi sang nhà xây. Bài này dành cho người đã quyết giữ: chăm thế nào cho bền.
Điều đáng nói trước: nhà gỗ bền hay không phụ thuộc vào việc chăm nhiều hơn vào loại gỗ. Gỗ tốt mà để ẩm và mối thì vẫn hỏng; gỗ thường mà khô ráo và được xem đều thì sống rất lâu.
Hai kẻ thù chính
Ở xứ nóng ẩm, gần như mọi hư hại của nhà gỗ đều truy về hai thứ:
- Ẩm — làm gỗ mục, cong vênh, và tạo điều kiện cho nấm mốc.
- Mối và mọt — ăn từ trong ra, nên khi thấy được thì thường đã đi khá xa.
Cả hai đều phòng rẻ hơn chữa rất nhiều, và cả hai đều thích cùng một môi trường: kín, ẩm, không ai nhìn tới.
Chân cột và phần tiếp đất
Đây là chỗ hỏng trước nhất ở gần như mọi nhà gỗ:
- Chân cột phải trên bệ đá hoặc bệ bê tông, không chôn thẳng xuống đất.
- Quanh chân cột phải khô — không để đất, lá mục, chậu cây áp vào.
- Thoát nước quanh nhà tốt, không đọng vũng sát chân.
- Kiểm bằng cách gõ — tiếng bộp rỗng khác tiếng chắc; chỗ nghi ngờ thì lấy vật nhọn thử nhẹ.
Gầm sàn với nhà sàn
- Giữ thoáng — đây là ưu điểm lớn nhất của nhà sàn, và bịt kín gầm là bỏ mất ưu điểm đó.
- Không chất củi, gỗ vụn, đồ cũ dưới gầm; đó là nơi mối làm tổ.
- Dọn định kỳ và nhìn kỹ dầm sàn từ bên dưới — mặt dưới hỏng trước mặt trên.
- Đủ sáng khi kiểm; mang đèn pin, đừng nhìn qua loa.
Dấu hiệu có mối
- Đường đất nhỏ chạy dọc chân tường, chân cột hoặc dưới gầm.
- Gỗ nghe rỗng khi gõ, hoặc bề mặt phồng nhẹ.
- Bột gỗ mịn rơi dưới chân đồ gỗ hoặc dưới dầm.
- Cánh mối rụng quanh cửa sổ sau mưa.
Thấy dấu hiệu thì gọi người có nghề sớm. Tự xịt thuốc lên bề mặt thường chỉ đuổi chúng đi chỗ khác trong cùng ngôi nhà, còn tổ thì vẫn nguyên.
Mái và nước mưa
- Kiểm trước mùa mưa: ngói xô, tôn bung đinh, chỗ dột cũ.
- Máng xối thông — nước tràn xuống thân nhà là nguồn ẩm lớn nhất.
- Mái đua đủ rộng để che tường; đây là cái nhà xưa làm sẵn, đừng cắt bớt khi sửa.
- Vết ố trên trần — đánh dấu và theo dõi; loang rộng ra là còn dột.
Bề mặt gỗ
- Lau bụi thường, nhất là ở khe và chạm khắc.
- Dầu hoặc sơn phủ theo loại gỗ và theo cách nhà vẫn làm — hỏi thợ mộc quen, vì mỗi loại một kiểu.
- Không dùng chất tẩy mạnh hay chà nhám bừa lên đồ chạm khắc cũ.
- Phần phơi nắng mưa cần xử lại thường hơn phần trong nhà.
Phòng cháy: phần không được xem nhẹ
- Hệ điện đi trong ống, không đi trần trên gỗ, và kiểm định kỳ.
- Không cắm chồng nhiều thiết bị.
- Bếp và chỗ thắp hương cách xa vách gỗ và rèm.
- Bình chữa cháy ở chỗ lấy được, cả nhà biết.
- Lối thoát thông, nhất là với nhà sàn chỉ có một cầu thang.
Nhà gỗ cháy nhanh hơn nhà xây, nên nhóm này đứng ngang hàng với chống mối chứ không phải phần phụ.
Khi nào cần thợ
Mấy dấu hiệu không nên tự xử:
- Cột nghiêng, sàn võng, cửa tự trôi khi mở.
- Mối đã vào kết cấu chính.
- Kèo, đòn tay nứt lớn.
- Muốn thay một cấu kiện chịu lực.
Với nhà gỗ cổ hoặc nhà có chạm khắc, nên tìm thợ quen nghề nhà gỗ chứ không phải thợ xây thông thường — sửa sai một lần là mất phần khó làm lại.
Lịch bảo dưỡng theo mùa
Gom lại thành hai đợt trong năm thì dễ nhớ và dễ làm:
Trước mùa mưa:
- Kiểm mái, máng xối, chỗ dột cũ.
- Dọn quanh chân cột, khơi thoát nước.
- Dặm dầu hoặc sơn phần phơi mưa nắng.
- Tỉa cành cây chạm mái.
Sau mùa mưa:
- Nhìn kỹ chân cột và dầm sàn, tìm dấu ẩm và dấu mối.
- Lau khô, mở thoáng những chỗ kín.
- Xem có chỗ nào cong vênh mới so với trước không.
- Ghi vào hồ sơ nhà những gì thấy được, kèm ảnh.
Điểm cuối là thứ làm cho việc kiểm có ý nghĩa: có ảnh năm ngoái mới biết vết đó cũ hay mới.
Đồ gỗ trong nhà
Ngoài kết cấu, đồ gỗ cũng chịu cùng hai kẻ thù đó:
- Kê cách tường ngoài vài phân cho thoáng mặt sau — chỗ áp tường là chỗ mốc trước.
- Chân tủ kê cao khỏi nền, nhất là ở nhà từng bị ngập.
- Không đặt sát cửa sổ hắt mưa hoặc dưới chỗ máy lạnh nhỏ nước.
- Mở tủ cho thoáng vài lần trong mùa ẩm, và dùng gói hút ẩm bên trong.