Chọn gỗ và mua gỗ: hỏi gì trước khi đặt

Làm nhà gỗ, sửa nhà gỗ, hay đóng một bộ đồ gỗ lớn — chuyện gỗ là chỗ người mua dễ bị động nhất, vì nhìn bằng mắt thì mọi tấm gỗ đều giống nhau.

Bài này nói về những gì nên hỏi và nên xem trước khi đặt.

Bốn thứ quyết định chất lượng

Loại gỗ. Mỗi loại có độ cứng, độ bền, khả năng chịu ẩm và chịu mối khác nhau. Tên gọi cùng một loại gỗ cũng khác nhau giữa các vùng — đây là chỗ hay hiểu nhầm.

Độ khô. Đây là yếu tố quan trọng nhất mà người mua hay bỏ qua. Gỗ chưa khô đủ thì sau khi đóng sẽ co ngót, nứt, cong vênh, mối ghép hở ra. Gỗ sấy đúng cách và gỗ phơi đủ lâu thì ổn định hơn nhiều.

Phần gỗ. Gỗ lấy từ phần lõi cây thường bền và chịu mối tốt hơn phần giác (phần ngoài, gần vỏ). Gỗ có nhiều dác thì rẻ hơn nhưng xuống cấp nhanh hơn.

Xử lý chống mối mọt. Có xử lý hay không, xử lý bằng cách nào.

Những câu nên hỏi

"Gỗ gì ạ?" — và hỏi tên đầy đủ, không chỉ tên gọi chung.

"Gỗ đã khô chưa, khô bằng cách nào?" Sấy lò hay phơi tự nhiên, và bao lâu rồi. Đây là câu quan trọng nhất.

"Có xử lý chống mối không, bằng gì?"

"Gỗ lõi hay có dác?"

"Nguồn gốc ở đâu, có giấy tờ không?" Với gỗ thì nguồn gốc hợp pháp là vấn đề pháp lý thật — hỏi rõ và giữ giấy tờ. Quy định về gỗ hợp pháp thay đổi theo thời gian, nên nếu làm công trình lớn thì hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc người có chuyên môn.

"Bảo hành thế nào nếu cong nứt?" Gỗ co ngót là chuyện tự nhiên ở mức độ nào đó — hỏi rõ mức nào là chấp nhận được và mức nào thì được xử lý.

Xem gì khi nhận gỗ

Vết nứt ở đầu tấm. Nứt nhẹ ở hai đầu là thường gặp; nứt sâu chạy dài vào thân là vấn đề.

Cong vênh. Đặt tấm gỗ trên mặt phẳng và nhìn dọc theo cạnh.

Lỗ mối mọt. Lỗ nhỏ tròn, đôi khi kèm bột gỗ mịn. Kiểm cả mặt dưới và hai đầu.

Mắt gỗ. Mắt sống thì bám chắc, mắt chết thì có vòng sẫm quanh và có thể rơi ra sau này.

Màu và vân có đồng đều giữa các tấm không — quan trọng nếu chúng sẽ nằm cạnh nhau.

Cân nặng. Gỗ còn ẩm nặng hơn rõ rệt so với gỗ đã khô cùng loại cùng kích thước.

Mùi. Gỗ ẩm hoặc bắt đầu mốc có mùi khác.

Đặt làm: mấy điều thoả thuận trước

Mẫu và kích thước bằng bản vẽ, không bằng lời nói. Ký hoặc xác nhận qua tin nhắn.

Loại gỗ ghi rõ trong đơn hàng. Đây là chỗ hay có tranh cãi — đặt loại này mà giao loại khác thì cần có căn cứ.

Thời gian giao và điều gì xảy ra nếu trễ.

Xử lý bề mặt gì — sơn, dầu, véc ni, hay để mộc. Mỗi loại có cách bảo dưỡng khác nhau.

Ai chịu rủi ro vận chuyển.

Đặt cọc thay vì trả hết trước. Giữ một phần tới sau khi nhận và kiểm hàng.

Và với công trình lớn thì làm mẫu nhỏ trước — một cấu kiện, một cánh cửa — để kiểm chất lượng thật rồi mới vào cả lô.

Gỗ trong khí hậu Việt Nam

Mấy điều riêng của xứ nóng ẩm:

Độ ẩm thay đổi mạnh theo mùa làm gỗ nở ra co vào. Đồ gỗ đóng khít quá thì mùa nồm bị kẹt; đóng hở quá thì mùa khô thấy khe. Thợ có kinh nghiệm chừa dung sai cho chuyện này.

Mối là vấn đề nghiêm trọng và lan nhanh. Phát hiện lỗ nhỏ kèm bột gỗ mịn thì phải xử lý ngay và tách khỏi đồ gỗ khác.

Nấm mốc ở chỗ ẩm và kém thông thoáng — mặt sau tủ sát tường là chỗ điển hình.

Nắng gắt làm gỗ bạc màu và nứt bề mặt.

Gỗ tiếp đất hoặc gần đất xuống cấp nhanh nhất — chân cột, chân tủ. Kê lên đế hoặc dùng vật liệu khác cho phần tiếp đất là cách nhiều nhà làm.

Bảo dưỡng định kỳ

Kiểm mối mọt vài tháng một lần — nhìn mặt dưới, chân, và các góc khuất. Đây là chỗ mối vào mà không ai thấy.

Lau bụi bằng khăn mềm khô. Tránh nước đọng và tránh hoá chất mạnh.

Đánh lại lớp phủ theo khuyến nghị của loại xử lý bề mặt — dầu thì thường cần làm lại thường xuyên hơn véc ni.

Giữ thoáng. Kê đồ gỗ cách tường vài phân, và mở tủ cho thoáng sau đợt nồm.

Xử lý vết ẩm ngay. Nước đọng trên mặt gỗ lâu là hỏng lớp phủ rồi ngấm vào gỗ.

Mấy lời bán hàng nên cảnh giác

"Gỗ quý giá rẻ." Gỗ quý đắt vì hiếm — rẻ bất thường thì có lý do.

Tên gỗ nghe kêu mà không rõ là loại nào. Nhiều tên thương mại được đặt ra để bán, không phải tên loài thật. Hỏi tên khoa học hoặc tên gọi phổ biến ở địa phương.

"Gỗ này không bao giờ mối mọt." Một số loại chịu mối tốt hơn, nhưng "không bao giờ" là lời quá.

Câu chuyện nguồn gốc ly kỳ — gỗ từ một ngôi nhà cổ, gỗ vớt từ sông. Có thể thật, nhưng nó làm tăng giá mà không tăng chất lượng, và không kiểm chứng được.

Không có giấy tờ nguồn gốc. Đây không chỉ là chuyện chất lượng mà là chuyện pháp lý.

Gỗ cũ và gỗ tái sử dụng

Nhiều nhà dùng lại gỗ từ công trình cũ. Mấy điều đáng biết:

Ưu điểm thật: gỗ cũ đã qua nhiều mùa nên đã ổn định về độ ẩm, ít co ngót thêm. Và nó có màu và vân mà gỗ mới không có.

Nhưng phải kiểm kỹ hơn: mối mọt cũ (có thể còn hoạt động), nứt sâu, mục ở phần từng tiếp đất hoặc tiếp nước, và đinh vít còn sót bên trong — đinh sót làm hỏng lưỡi cưa và nguy hiểm cho thợ.

Hỏi gỗ đó từ đâu và đã dùng làm gì. Gỗ từ phần mái thường khô và tốt; gỗ từ chân cột hoặc sàn tiếp đất thì phải xem kỹ.

Tính công xử lý. Gỗ cũ cần bóc lớp cũ, nhổ đinh, bào lại — công này đáng kể và nên hỏi giá trước.

Khi thợ báo phải thay cấu kiện

Với nhà gỗ đang ở, tình huống này hay gặp và khó quyết:

Hỏi rõ vì sao phải thay — mối, mục, nứt chịu lực, hay chỉ là xấu. Ba cái đầu là lý do thật; cái cuối thì tuỳ bạn.

Hỏi có sửa được không thay vì thay cả cấu kiện. Nhiều chỗ chỉ cần ghép thêm hoặc gia cố.

Với cấu kiện chịu lực — cột, kèo, xà — thì nên có người biết nghề đánh giá, không quyết theo lời một người.

Hỏi thợ có làm nhà gỗ bao giờ chưa. Nhà gỗ truyền thống có kỹ thuật mộng riêng, và thợ quen làm nhà bê tông thì cách xử lý khác hẳn.

Chụp ảnh trước khi tháo — với nhà có giá trị kiến trúc thì đây là căn cứ để dựng lại đúng.

Tóm lại

Bốn thứ quyết định chất lượng gỗ: loại gỗ, độ khô, phần lõi hay dác, và xử lý chống mối. Trong đó độ khô là yếu tố quan trọng nhất mà người mua hay bỏ qua — gỗ chưa khô đủ thì sau khi đóng sẽ co ngót, nứt, cong vênh và hở mối ghép. Câu quan trọng nhất cần hỏi là "gỗ đã khô chưa, khô bằng cách nào, bao lâu rồi". Khi nhận thì xem nứt đầu tấm, cong vênh, lỗ mối mọt ở cả mặt dưới và hai đầu, và so cân nặng vì gỗ ẩm nặng hơn rõ rệt. Ghi rõ loại gỗ trong đơn hàng, giữ giấy tờ nguồn gốc, và với công trình lớn thì làm mẫu nhỏ trước khi vào cả lô.