Nhà sàn, nhà gỗ: giữ lại hay đổi sang nhà xây
Nhà gỗ và nhà sàn ở vùng này đang ít dần, và phần lớn nhà mới là nhà xây. Đây là chuyện tự nhiên — nhưng nhiều gia đình đứng trước lựa chọn này mà chỉ nghe một phía.
Bài này nói cả hai mặt, và phần cuối là điều em cho là hữu ích nhất: những gì đáng giữ lại khi xây mới.
Nhà sàn: giải quyết đúng bài toán của vùng thấp
Nâng sàn lên khỏi mặt đất giải quyết một loạt vấn đề cùng lúc:
- Nước lên không vào nhà — lý do gốc và quan trọng nhất.
- Sàn khô ráo, không bị hơi ẩm từ đất bốc lên.
- Gió luồn dưới sàn làm nhà mát hơn.
- Khoảng dưới sàn dùng được — để đồ, nuôi gia cầm, chỗ làm việc có bóng mát.
Nhược điểm thật: bậc lên xuống bất tiện với người lớn tuổi, và phần cột chân sàn cần bảo trì thường xuyên.
Nhà gỗ: mát nhưng đòi hỏi chăm
Ưu điểm quan sát được:
- Không hấp nhiệt như bê tông — nhà gỗ buổi tối nguội nhanh hơn.
- Tháo lắp và sửa từng phần được — hỏng cấu kiện nào thay cấu kiện đó.
- Có giá trị riêng với nhà giữ được kết cấu và chạm khắc cũ.
Nhược điểm cũng thật, và không nên giấu:
- Mối — trong khí hậu này đây là mối đe dọa thường trực, cần kiểm và xử định kỳ.
- Ẩm làm cong vênh và mục, nhất là phần gần đất và phần hứng mưa tạt.
- Cách âm kém hơn tường xây.
- Gỗ tốt ngày càng khó và đắt — sửa chữa lớn có khi tốn hơn xây mới.
Chi phí: tính theo vòng đời, không theo lúc xây
Đây là chỗ so sánh hay bị lệch. Nhà xây thường tốn hơn lúc đầu nhưng ít bảo trì hơn; nhà gỗ ngược lại.
Cách tính công bằng là cộng chi phí bảo trì dự kiến trong mười tới hai mươi năm vào chi phí ban đầu:
- Nhà gỗ: xử mối định kỳ, sơn hoặc dầu bảo vệ, thay cấu kiện hỏng.
- Nhà xây: sơn lại, chống thấm, ít hơn về tần suất.
Với nhà mà con cháu không ở thường xuyên để chăm nom, nhà xây thường thực tế hơn — vì nhà gỗ bỏ mặc xuống cấp rất nhanh.
Nếu giữ nhà gỗ: việc phải làm đều
- Kiểm mối định kỳ — gõ vào cột nghe tiếng rỗng, để ý mạt gỗ dưới chân cột và đường đất mối đắp trên tường.
- Giữ chân cột khô — không để đất và lá tấp quanh chân, có bệ đá hoặc bê tông kê chân cột.
- Mái không dột — nước dột vào cấu kiện gỗ là khởi đầu của mục.
- Thông thoáng — nhà gỗ đóng kín lâu ngày ẩm và mốc nhanh.
- Xử lý sớm phần hỏng — thay một cấu kiện rẻ hơn nhiều lần so với để lan sang phần khác.
Nếu xây mới: những gì đáng giữ lại
Đây là phần thực tế nhất. Nhà xây mới hoàn toàn có thể giữ những ưu điểm của nhà cũ, và thường tốn không nhiều:
- Nền tôn cao — thay cho việc nâng sàn bằng cột.
- Trần cao — giữ được cái mát của nhà cũ, và tốn ít hơn người ta tưởng.
- Mái hiên rộng và hàng ba — đây là thứ mất nhiều nhất khi xây mới, và cũng là thứ đáng giữ nhất.
- Cửa đối nhau cho gió xuyên.
- Chi tiết gỗ ở phần trong nhà — cửa, vách, đồ nội thất. Giữ được cái ấm của gỗ mà không chịu nhược điểm của kết cấu gỗ ngoài trời.
Nhiều nhà xây mới mất cả năm điều trên, rồi thấy nhà mới nóng và bí hơn nhà cũ — và không hiểu vì sao.
Nếu nhà cũ có giá trị với dòng họ
Có những căn nhà mà giá trị không tính bằng tiền — nhà tổ, nhà nhiều đời. Với những căn đó, cách nhiều gia đình chọn là giữ phần cốt lõi và xây thêm phần ở tiện nghi bên cạnh.
Cách này giữ được nơi thờ cúng và ký ức của dòng họ, mà sinh hoạt hằng ngày vẫn thuận. Nó cũng tránh được tình huống khó xử: giữ nguyên thì ở bất tiện, phá đi thì cả họ không đành.
Thợ và vật liệu: yếu tố quyết định lúc này
Một điều thực tế hay bị bỏ qua khi cân nhắc giữ nhà gỗ hay xây mới: còn tìm được thợ làm nhà gỗ ở khu vực mình không.
Nghề mộc dựng nhà cần tay nghề riêng, và ở nhiều nơi lớp thợ này đang thưa dần. Hệ quả:
- Sửa chữa lớn phải mời thợ từ xa, chi phí và thời gian tăng.
- Việc bảo trì nhỏ khó tìm người, nên hay bị hoãn — và hoãn thì hỏng lan.
- Gỗ đúng loại để thay cấu kiện cũ không phải lúc nào cũng có.
Nên trước khi quyết giữ nhà gỗ, đáng hỏi trước: trong vòng vài chục cây số có ai làm được việc này không, và giá thế nào. Câu trả lời cho câu đó nhiều khi quyết định thay cho mọi cân nhắc khác.