Nắng nóng quanh năm: làm mát nhà mà không dựa hết vào máy lạnh
Ở miền Nam, nhà không có mùa nào cần giữ ấm. Bài toán chỉ có một chiều: làm sao để nhiệt đừng vào, và phần đã vào thì thoát ra được.
Nguyên tắc gốc rất đơn giản: chặn nhiệt ở ngoài rẻ hơn nhiều lần so với đuổi nhiệt đã vào trong. Bài này đi theo thứ tự đó.
Mái — nơi nhận nhiệt nhiều nhất
Mái hứng nắng gần như suốt ngày và là nguồn nhiệt lớn nhất với nhà thấp tầng. Vài cách xử, từ rẻ tới tốn:
- Sơn mái màu sáng — màu sáng phản xạ nhiệt tốt hơn màu sẫm rõ rệt.
- Lớp cách nhiệt dưới mái — hiệu quả cao, làm lúc lợp thì rẻ, làm sau thì khó hơn.
- Trần giả có khoảng đệm — lớp không khí giữa mái và trần là lớp cách nhiệt tốt, miễn là khoảng đó được thông gió.
- Ô thoáng ở đầu hồi để nhiệt tích dưới mái thoát ra thay vì hắt xuống.
Điểm cuối hay bị bỏ qua: trần giả kín bưng giữ nhiệt lại, trong khi trần giả có lỗ thông thì hiệu quả hơn nhiều.
Tường hướng tây — nguồn thứ hai
Nắng chiều chiếu ngang, xuyên sâu, và mang nhiều nhiệt nhất trong ngày. Tường tây hấp nhiệt cả buổi chiều rồi tỏa vào nhà tới tối.
Cách xử, xếp theo hiệu quả:
- Cây tán rộng trồng cách tường vài mét — vừa chắn nắng vừa bốc hơi làm mát không khí quanh đó.
- Mái đua hoặc lam đứng chắn ở ngoài tường.
- Giàn cây leo có khung, cách tường một khoảng để tường vẫn thoáng.
- Sơn màu sáng.
Lưu ý: rèm trong nhà chắn được ánh sáng nhưng không chắn được nhiệt — nhiệt đã qua kính rồi thì ở lại trong phòng. Chặn ngoài luôn hơn chặn trong.
Mái hiên và hàng ba — giải pháp cổ vẫn đúng
Nhà truyền thống vùng này gần như luôn có mái hiên rộng và hàng ba. Đây không phải chi tiết trang trí mà là giải pháp kỹ thuật:
- Che nắng cho tường và cửa, giữ tường mát.
- Chắn mưa tạt, cho phép mở cửa ngay cả khi mưa.
- Tạo khoảng đệm mát giữa ngoài trời và trong nhà.
- Là chỗ sinh hoạt, nghỉ trưa, tiếp khách.
Nhà hiện đại bỏ hàng ba để tăng diện tích sử dụng, rồi bù lại bằng máy lạnh. Đó là một lựa chọn, nhưng nên biết mình đang đánh đổi cái gì.
Thông gió xuyên — thứ rẻ nhất mà hiệu quả
Đã nói kỹ ở bài về thông gió, nhắc lại phần liên quan tới nhiệt:
- Hai lỗ mở ở hai phía đối nhau mới tạo được luồng. Một cửa sổ mở gần như vô dụng.
- Lỗ thoát ở trên cao để khí nóng bốc lên và ra được.
- Thông gió mạnh vào sáng sớm và tối, đóng bớt vào giữa trưa khi ngoài nóng hơn trong.
Điểm cuối hay làm ngược: nhiều nhà mở toang giữa trưa và thấy nóng hơn — đúng, vì lúc đó đang đưa khí nóng vào.
Nước và cây quanh nhà
Bề mặt có nước và có cây mát hơn bề mặt bê tông rõ rệt. Vài việc làm được:
- Chừa phần sân thấm nước thay vì đổ bê tông kín — gạch có khe, sỏi, hoặc cỏ.
- Tưới sân vào chiều muộn — cách dân gian vẫn dùng, và có cơ sở: nước bốc hơi lấy đi nhiệt.
- Cây quanh nhà, nhất là phía tây.
Dùng máy lạnh cho hiệu quả
Không phải nhà nào cũng bỏ được máy lạnh, nên vài điều thực tế:
- Vệ sinh lưới lọc định kỳ — lưới bẩn làm máy chạy tốn hơn và mát kém.
- Đặt nhiệt độ vừa phải thay vì để rất lạnh rồi đắp chăn dày.
- Cục nóng đặt chỗ thoáng và có che nắng — cục nóng phơi nắng trực tiếp thì máy phải làm việc nặng hơn.
- Kết hợp quạt — gió lưu chuyển cho cảm giác mát hơn ở cùng nhiệt độ.
Điều đáng nói: làm tốt phần chặn nhiệt ở ngoài thì máy lạnh chạy nhẹ hơn hẳn, và tiền điện tiết kiệm được thường bù lại chi phí chống nóng trong vài mùa.
Thứ tự nên làm nếu ngân sách có hạn
- Ô thoáng cho khoảng dưới mái — rẻ, hiệu quả cao.
- Che tường tây bằng cây hoặc lam.
- Mở đường gió xuyên nếu nhà chưa có.
- Cách nhiệt mái — tốn hơn, làm khi có điều kiện.
Vì sao nhà cũ mát hơn nhà mới
Nhiều người nhận xét nhà ông bà ngày xưa mát hơn nhà xây mới, dù không có máy lạnh. Điều đó thường đúng, và có mấy lý do cụ thể:
- Trần cao — khí nóng bốc lên tích ở phần trên, cách xa tầm người.
- Mái hiên rộng che nắng cho tường suốt ngày.
- Cửa nhiều và đối nhau, tạo gió xuyên tự nhiên.
- Xung quanh có cây và đất thay vì bê tông hắt nhiệt.
- Vật liệu dày — tường gạch dày giữ nhiệt chậm, nhà không nóng lên đột ngột.
Nhà mới thường mất bốn điều đầu để đổi lấy diện tích sử dụng và chi phí thấp hơn, rồi bù bằng máy lạnh. Biết được đánh đổi này thì lúc xây hoặc sửa còn giữ lại được vài phần — nhất là trần cao và mái đua, hai thứ tốn ít mà hiệu quả lâu dài.