Cây che nắng quanh nhà: trồng gì, trồng chỗ nào
Trưa nắng, đứng dưới tán cây với đứng ngoài trống là hai cảm giác khác hẳn nhau. Cái khác đó không chỉ do bóng râm — cây còn thoát hơi nước, làm không khí quanh nó mát hơn.
Trồng cây che nắng là cách làm mát rẻ và bền nhất cho nhà ở xứ nắng quanh năm. Nhưng trồng sai chỗ, sai loại thì mười năm sau phải đốn, hoặc tệ hơn là sửa nhà.
Hướng nào cần che nhất
Ở Việt Nam, hướng tây là hướng nóng nhất. Nắng chiều chiếu xiên, chiếu lâu, và đúng lúc tường nhà đã tích nhiệt cả ngày. Một bức tường hướng tây không che thì tới tối vẫn còn toả nhiệt vào phòng.
Hướng tây bắc và tây nam kế đó. Hướng nam nắng gắt nhưng góc cao nên mái hiên che được kha khá. Hướng đông có nắng sáng, thường dễ chịu hơn.
⇒ Ưu tiên số một là che mặt tây. Trồng được một tán cây bên đó thì hiệu quả hơn trồng ba cây chỗ khác.
Khoảng cách — điều phải tính trước tiên
Đây là chỗ sai nhiều nhất, và sai thì mười năm sau mới thấy.
Rễ. Nhiều loài rễ ăn ngang rất khoẻ, đủ sức nâng nền, nứt tường rào, đội bể ống nước và làm nghiêng móng công trình nhỏ. Cây càng lớn thì vùng rễ càng rộng — thường ít nhất bằng tán lá, có loài còn rộng hơn.
Cành. Cành vươn qua mái thì lá rụng đầy máng xối, và cành gãy trong giông là nguy hiểm thật. Cành chạm dây điện là chuyện phải gọi điện lực, không tự xử lý.
Quy tắc thực dụng: hình dung cây lúc trưởng thành chứ đừng nhìn cái bầu cây đang cầm trên tay. Hỏi người bán tán nó rộng bao nhiêu, cao bao nhiêu, rồi trồng cách nhà ít nhất bằng nửa tán đó — nhiều hơn thì càng yên tâm. Cây cho tán rộng mà trồng sát tường là chắc chắn có ngày phải xử lý.
Và tránh trồng ngay trên đường ống, hố ga, bể nước ngầm. Rễ tìm nước rất giỏi.
Chọn loại — bốn câu hỏi
Rụng lá hay không? Cây rụng lá theo mùa thì mùa nắng có bóng, mùa khác cho nắng vào — nghe hợp lý, nhưng ở Nam Bộ thì nắng quanh năm nên ưu tiên cây xanh quanh năm. Đổi lại, lá rụng rải rác cả năm cũng phải quét.
Có quả không, quả rơi có phiền không? Cây ăn trái vừa che nắng vừa có trái là hai công một việc — nhưng quả chín rụng xuống sân, xuống mái xe thì phải tính trước. Đừng trồng cây quả nặng ngay trên chỗ đậu xe hay lối người đi.
Cành có giòn không? Một số loài lớn nhanh nhưng gỗ giòn, giông là gãy cành. Xứ hay giông thì đây là câu hỏi quan trọng, nhất là khi cây đứng gần nhà hoặc gần chỗ người ngồi.
Hợp đất, hợp nước ở đây không? Đất phèn, đất mặn, đất hay ngập thì không phải cây nào cũng sống. Cách chắc nhất: đi quanh xóm xem nhà người ta trồng gì mà cây tốt. Loài nào sống khoẻ ở đất này thì xóm đã thử hộ rồi — đáng tin hơn mọi danh sách trên mạng, kể cả bài này.
Không chỉ có cây lớn
Nhiều nhà không đủ đất cho một tán cây lớn. Vẫn có cách:
Giàn dây leo — dựng giàn cách tường một khoảng rồi cho dây leo phủ. Che nắng tốt, lên nhanh, và khoảng hở giữa giàn với tường là phần quan trọng: nó cho gió đi qua, mang nhiệt đi. Cho dây leo bám thẳng lên tường thì giữ ẩm và làm hỏng lớp sơn.
Cây trong chậu lớn — hàng cây chậu đặt phía tây của ban công hay hiên nhà cũng cắt được kha khá nắng. Ưu điểm là xê dịch được, không đụng tới móng và ống nước. Nhược điểm là phải tưới thường và chậu ngoài nắng thì đất khô rất nhanh.
Cây bụi cao — không cho bóng lên mái nhưng che được tường thấp và chỗ ngồi ngoài sân.
Trồng rồi thì phải chăm
Hai năm đầu là giai đoạn quyết định. Cây mới trồng chưa có rễ sâu, nắng gắt là héo. Tưới đều, che nắng tạm cho cây non, cắm cọc chống đổ nếu chỗ đó lộng gió.
Tỉa cành định kỳ — nhất là cành hướng vào mái nhà, vào dây điện, và cành khô. Tỉa sớm thì cắt cành nhỏ; để lâu thành cành lớn, cắt vừa khó vừa hại cây.
Cành lớn, cây cao, hay gần dây điện thì gọi thợ. Tự trèo cưa cành là chỗ hay xảy ra tai nạn thật — cành rơi không theo hướng mình tính, và cưa máy trên thang là kết hợp tệ. Không phải chuyện tiết kiệm được mấy trăm nghìn.
Trước mùa giông nên đi một vòng xem có cành nào khô, nghiêng, hay đè lên mái không.
Cây và cách nói phong thuỷ
Nhiều lời khuyên truyền miệng về cây quanh nhà — cây này nên trồng, cây kia không nên, trồng hướng nào, số lượng bao nhiêu.
Chỗ trùng với hiểu biết thực tế: đừng để cây lớn chắn hết cửa chính và cửa sổ (chắn sáng, chắn gió, nhà bí và ẩm); đừng trồng cây quá sát nhà (rễ và cành, như trên); giữ sân thoáng chứ đừng để rậm rạp um tùm (muỗi, rắn, và nhà lúc nào cũng ẩm). Ba điều này đúng dù bạn theo cách nghĩ nào.
Chỗ thuộc quy ước: cây hợp mệnh, cây mang tên may mắn, số lượng chẵn lẻ, loài kiêng kỵ. Mỗi vùng mỗi phái nói một khác, và cùng một loài có nơi khen có nơi chê. Thích thì theo, nhưng đừng để nó lấn át phần cơ bản — cây có sống được ở đất này không, và mười năm nữa nó lớn cỡ nào.
Nếu ai bán cây mà nói phải mua đúng loài đó mới hợp tuổi, giá lại cao hơn hẳn cây cùng loại, thì đó là chuyện bán hàng chứ không phải chuyện cây.
Hàng rào và ranh đất
Một chuyện thực tế hay gây mất lòng: cây trồng gần ranh, lớn lên thì cành vươn sang sân nhà bên, lá rụng sang đó, rễ đội nền nhà người ta.
Cách tránh đơn giản nhất là tính khoảng cách từ ranh đất chứ không từ nhà mình, và nói trước với hàng xóm nếu định trồng cây lớn gần ranh. Nói trước thì dễ, xử lý sau khi cây đã hai mươi năm thì khó — cho cả hai nhà. Tranh chấp về cây cối vượt ranh đất là chuyện có quy định pháp luật; gặp vướng mắc thì hỏi chính quyền địa phương chứ đừng tự suy.
Tóm lại
Ưu tiên che mặt tây — đó là hướng nóng nhất và là chỗ một tán cây có giá trị nhất. Tính khoảng cách theo kích thước cây lúc trưởng thành, không theo cái bầu đang cầm trên tay, và tránh trồng trên đường ống với hố ga. Chọn loài thì nhìn quanh xóm xem cây nào sống khoẻ ở đất này. Không đủ đất cho cây lớn thì giàn dây leo cách tường một khoảng cũng che được nhiều. Và khi phải cắt cành lớn hay cành gần dây điện thì gọi thợ.