Chợ nổi và bán hàng trên ghe: nghề làm giữa sông
Bán hàng trên ghe là một nghề rất riêng của miền Tây, và nó khác nghề bán ở chợ trên bờ gần như mọi mặt: mặt bằng thì trôi, giờ giấc theo con nước chứ không theo đồng hồ, khách thì cũng ngồi trên ghe, và mọi thứ hỏng hóc đều xảy ra giữa sông.
Bài này gom lại những gì người đi ghe truyền nhau — cách treo hàng, cách sắp trên ghe, cách giữ hàng khỏi nắng mưa, chuyện tiền nong và an toàn — cùng với một phần nói thẳng về việc nghề này đang thu hẹp.
Cây bẹo: cách quảng cáo không cần chữ
Hình ảnh đặc trưng nhất của chợ nổi là cây sào dựng đứng trên mũi ghe, treo mẫu hàng đang bán — khóm treo thì bán khóm, khoai treo thì bán khoai. Cái sào đó gọi là cây bẹo, và nó là một giải pháp rất thông minh cho hoàn cảnh: trên sông thì không thể đặt bảng hiệu vì ghe nào cũng di chuyển, gọi nhau thì tiếng máy át đi, mà nhìn từ xa vài chục mét là khách đã cần biết ghe đó bán gì.
Trong nghề còn có mấy quy ước đọc cây bẹo mà người mới hay ngỡ ngàng: treo gì bán nấy là quy ước cơ bản; nhưng treo mà không bán thì có — chẳng hạn quần áo phơi trên sào là đồ của người trên ghe chứ không phải hàng. Còn bán mà không treo là các ghe bán đồ ăn thức uống chạy vòng quanh, vì họ tới tận nơi chứ không đợi khách tìm. Và có cách nói rằng treo lá — treo một tàu lá dừa nước — là báo hiệu bán chính chiếc ghe đó.
Mấy quy ước này thay đổi theo từng chợ và theo thời gian, nên ai làm nghề thì hỏi người tại chỗ chứ đừng theo một bản mô tả cứng.
Sắp hàng trên ghe: ba nguyên tắc
Nặng để dưới và giữa, nhẹ để trên và hai đầu. Đây không phải mẹo mà là chuyện cân bằng — ghe chở lệch thì nghiêng, và nghiêng trên sông có sóng ghe khác chạy qua là chuyện nguy hiểm thật.
Hàng bán nhanh để gần chỗ đứng. Giao dịch trên sông diễn ra trong lúc hai ghe áp mạn nhau, thời gian rất ngắn. Phải trèo qua đống hàng để lấy một túi khoai là mất khách.
Chừa lối đi dọc thân ghe. Chất hàng kín hết thì không di chuyển được khi cần, và khi trời đổ mưa bất ngờ thì không kịp che.
Che nắng che mưa cho hàng
Đây là phần quyết định hao hụt. Nông sản phơi nắng cả buổi trên mặt sông — nơi nắng còn phản chiếu từ mặt nước lên — thì héo nhanh hơn nhiều so với để trong chợ có mái.
Mui ghe cố định là tốt nhất nhưng không phải ghe nào cũng có. Phương án thông dụng là bạt căng trên khung tre hoặc khung sắt nhẹ, có thể tháo. Ba điều đáng lưu ý: bạt phải căng dốc để nước mưa chảy đi chứ không đọng thành túi nước; phải chừa khe thoáng vì che kín mà hầm thì rau củ càng mau hỏng; và mọi thứ căng trên ghe đều phải tính tới gió giật — một tấm bạt lớn bắt gió có thể làm nghiêng ghe.
Hàng dễ dập như chuối, đu đủ, xoài thì lót lá hoặc rơm giữa các lớp. Hàng cần mát thì che kèm tưới nước nhẹ lên lớp lá phủ chứ không tưới thẳng lên hàng.
Con nước quyết định giờ giấc
Chợ nổi họp sớm — nhiều nơi bắt đầu từ lúc trời còn tối và vãn trước khi nắng lên cao. Lý do vừa là tránh nắng, vừa là để ghe hàng kịp đưa nông sản về các chợ trên bờ trong buổi sáng.
Nhưng cái chi phối thật sự là con nước. Nước lớn nước ròng đổi giờ mỗi ngày, và nó quyết định ghe cập được chỗ nào, chạy ngược hay xuôi dòng, tốn bao nhiêu dầu. Người đi ghe lâu năm đều nhớ lịch con nước như nhớ lịch làm việc — và đây là kiến thức địa phương, mỗi khúc sông một khác.
Tiền nong trên sông
Ba điều thực tế:
Tiền lẻ. Giao dịch trên ghe nhanh và thường lẻ. Chuẩn bị sẵn tiền thối là chuyện cơ bản mà thiếu thì mất khách hoặc mất tiền.
Chuyển khoản đã phổ biến hơn nhiều. Nhiều ghe nay dán mã QR ngay chỗ dễ nhìn. Điều này giảm rủi ro giữ tiền mặt, nhưng phụ thuộc vào sóng điện thoại — nên vẫn cần phương án tiền mặt dự phòng.
Cất tiền chia nhiều chỗ. Không để tất cả một chỗ, và không để chỗ dễ rơi xuống nước. Chuyện rơi ví xuống sông là chuyện có thật và không lấy lại được.
Bán chịu thì theo lệ quen biết, nhưng dù quen tới đâu cũng nên ghi lại — ghi sổ hoặc ghi vào điện thoại. Người ghi sổ đàng hoàng không bị coi là khó tính, mà thường được tin hơn.
An toàn — phần quan trọng nhất
Đây là phần đáng nói nhất và hay bị nói ít nhất:
Áo phao. Nhiều người làm nghề lâu năm chủ quan, và trẻ nhỏ theo ghe càng cần. Sóng do tàu lớn chạy qua làm ghe chòng chành bất ngờ là tình huống gây tai nạn phổ biến.
Sàn ghe trơn khi ướt, nhất là chỗ có nước rau củ nhỏ xuống. Lau thường xuyên và đi dép có độ bám.
Áp mạn ghe lúc giao dịch là lúc dễ kẹt tay chân nhất. Có quy ước rõ ai giữ ghe, ai chuyền hàng.
Máy và dầu. Chỗ để can dầu cách xa chỗ nấu ăn, và kiểm máy trước mỗi chuyến — chết máy giữa sông trong dòng chảy mạnh là tình huống nguy hiểm chứ không chỉ bất tiện.
Phần lệ và niềm tin của người đi sông
Người sống bằng nghề sông nước có nhiều lệ riêng: cúng ghe khi hạ thuỷ, cúng mở hàng đầu năm, kiêng một số lời nói khi đang trên sông, giữ vài quy ước về chỗ ngồi trên ghe. Mỗi vùng mỗi khác và không có bản chuẩn nào.
Những lệ này là một phần của văn hoá sông nước và của cộng đồng làm nghề — ai theo thì theo, theo lệ nhà mình và lệ xóm mình. Điều đáng nói là chúng vốn đơn giản, làm bằng thứ có sẵn, và không ai trong nghề dùng chúng để doạ người khác phải mua gì.
Nghề này đang thu hẹp — nói thẳng
Chợ nổi ở nhiều nơi đã nhỏ đi rõ rệt so với vài chục năm trước. Lý do thì rõ: đường bộ tới tận nơi nên xe tải chở nhanh hơn ghe; thương lái tới tận vườn thu mua nên nhà vườn không cần chở đi; và lớp trẻ phần lớn không nối nghề.
Một số chợ nay sống được một phần nhờ khách du lịch, và đó là một hướng thật — nhưng nó đổi tính chất công việc: bán cho khách tham quan khác hẳn bán sỉ nông sản, cần thêm kỹ năng tiếp khách, giá cả rõ ràng, và giữ vệ sinh ở mức khác.
Ai đang cân nhắc đầu tư vào nghề này thì nên đi thực tế vài buổi ở đúng chợ mình định làm, hỏi người đang làm ở đó, và tính xem mình sống bằng bán sỉ hay bằng khách tham quan. Hai hướng đó cần hai cách chuẩn bị khác nhau, và không nên tính gộp.
Tóm lại
Cây bẹo là cách quảng cáo hợp với hoàn cảnh sông nước. Sắp hàng theo cân bằng ghe trước, tiện lấy sau. Che nắng phải thoáng và bạt phải dốc. Giờ giấc theo con nước chứ không theo đồng hồ. Tiền chia nhiều chỗ, có QR thì vẫn giữ tiền mặt dự phòng. Và trên hết là áo phao — cái rẻ nhất trên ghe mà cũng là cái quan trọng nhất.