Bán chịu và ghi sổ ở quê: giữ tình mà không mất vốn

Ba bài trước nói nhà kiêm tiệm, bán theo mùa vụ, và bán qua mạng từ vùng quê. Bài này nói chuyện mà tiệm nào ở quê cũng gặp: bán chịu.

Ở quê thì khó mà không bán chịu — hàng xóm, bà con, người quen mấy chục năm. Và phần khó nhất không phải là ghi sổ, mà là lúc phải nói lời từ chối.

Ghi sổ cho rõ

1. Ghi ngay lúc bán, đừng để tối mới nhớ lại.
2. Ghi đủ: ngày, tên, món gì, bao nhiêu tiền.
3. Một trang một người thì dễ cộng và dễ đưa cho người ta xem.
4. Cho khách xem lúc ghi — họ thấy mình ghi gì thì sau này không có chuyện ngờ nhau.
5. Ghi cả lúc trả, ghi rõ còn lại bao nhiêu.

Sổ giấy hay điện thoại

• Sổ giấy quen tay, ai cũng dùng được, và khách nhìn thấy được.
• Điện thoại thì cộng nhanh, không sợ mất nếu có sao lưu.
• Dùng cả hai cũng được: ghi giấy trước mặt khách, tối nhập lại vào máy.
• Chụp ảnh trang sổ mỗi tuần — cháy, ướt, mất sổ là chuyện đã xảy ra với nhiều tiệm.
• Cách nào cũng được, miễn là đều; sổ ghi lúc có lúc không thì không dùng được.

Đặt hạn mức từ đầu

• Định sẵn mức tối đa cho mỗi người và mức tổng cho cả tiệm.
• Nói mức đó ra thành quy định của tiệm, không phải quyết định riêng với từng người — như vậy không ai thấy bị phân biệt.
• Dán một tờ giấy nhỏ ghi cách tiệm làm: ghi sổ tới mức nào, chốt sổ khi nào.
• Có quy định thì từ chối dễ hơn nhiều, vì mình không phải từ chối bằng cảm tính.

Ai nên và không nên bán chịu

• Người mua đều, trả đều — nhóm này bán chịu là giữ khách thật.
• Người mới tới vùng, chưa ai biết thì để một thời gian rồi tính, và nói rõ tiệm làm vậy với mọi người mới.
• Người đang nợ nhiều nơi trong xóm thì cẩn thận — giúp thêm nhiều khi là đẩy họ lún sâu hơn.
• Người nhà mình là ca khó nhất; càng nên ghi sổ rõ, vì ghi rõ mới giữ được tình.

Nói với người trong nhà

• Cả nhà phải biết quy định của tiệm, kẻo người này từ chối người kia lại cho.
• Một người giữ sổ để không có hai bản ghi khác nhau.
• Bàn trước ai nhắc nợ — nên là một người, và là người điềm tĩnh.
• Không tranh cãi chuyện nợ trước mặt khách.

Chốt sổ theo nhịp

• Chốt theo nhịp thu nhập của vùng: sau mùa vụ, sau ngày lãnh lương, cuối tháng.
• Nhắc trước vài ngày, nhẹ nhàng, coi như thông báo chung.
• Nhắc riêng chứ đừng nhắc trước mặt người khác — đây là điều quan trọng nhất khi nhắc nợ ở quê.
• Ai trả đều thì nói một lời cảm ơn; điều này giữ thói quen tốt lâu hơn mọi lời nhắc.

Khi người ta chưa trả được

• Hỏi thật xem chuyện gì trước khi nghĩ họ trốn nợ — mùa thất, ốm đau, việc gấp đều là chuyện có thật.
• Thoả thuận trả dần với con số cụ thể và ngày cụ thể.
• Tạm dừng bán chịu thêm cho tới khi bớt — nói rõ và nói tử tế.
• Đừng để nợ cũ chồng nợ mới; đây là cách mất cả tiền lẫn tình.
• Số tiền lớn và kéo dài thì hỏi người có chuyên môn pháp lý, đừng tự nghĩ ra cách đòi.

🔴 Mấy điều không nên làm

• Không nói chuyện nợ của người ta cho người khác nghe.
• Không dán tên người nợ ở tiệm — làm nhục nhau thì không lấy lại được tiền mà mất hẳn quan hệ.
• Không giữ giấy tờ tuỳ thân của khách làm tin.
• Không nhờ người ngoài đi đòi thay.
• Không tính thêm lãi kiểu tự đặt — chuyện này có quy định riêng và không phải việc của một tiệm tạp hoá.

Giữ vốn cho tiệm sống

• Biết tiền mặt tiệm cần mỗi tháng để nhập hàng — bán chịu quá mức đó là tiệm hụt hàng.
• Tách tiền tiệm và tiền nhà, dù chỉ là hai cái hộp khác nhau.
• Xem lại tổng nợ mỗi tháng; con số đó tăng đều là dấu hiệu phải siết.
• Hàng dễ hỏng thì hạn chế bán chịu, vì mình đã mất vốn mà hàng cũng không quay vòng.

Một cách nghĩ dễ chịu hơn

Bán chịu có mặt tốt thật: nó giữ khách, và nhiều khi giúp hàng xóm qua lúc khó. Nhưng tiệm phải sống thì mới giúp được ai.

Nói trước, ghi rõ, nhắc tử tế — ba việc đó giữ được cả tiền lẫn tình, và hầu hết người mua đàng hoàng đều thấy vậy là phải.

Câu hỏi thường gặp