Vườn cây ăn trái quanh nhà: bố trí sao cho được cả hai
Với nhiều nhà miền Tây, vườn không phải cảnh quan mà là nguồn thu. Nhà nằm trong vườn chứ không phải vườn quanh nhà — và cách nghĩ đó đổi hẳn việc bố trí.
Bài này nói mấy chỗ mà nhu cầu của vườn và nhu cầu của chỗ ở xung nhau, và cách dung hòa.
Khoảng trống quanh nhà: đừng để cây sát vách
Điều này quan trọng ở khí hậu ẩm hơn nhiều nơi khác. Cây trồng sát nhà gây ba vấn đề:
- Tường lâu khô do bóng râm quanh năm — rêu mốc bám và ăn dần vào lớp vữa.
- Rễ ăn vào móng — với nền đất mềm thì tác động rõ hơn nền cứng.
- Cầu nối cho mối và côn trùng — cành chạm mái là đường đi thẳng vào nhà.
Nên chừa một vành đai quanh nhà đủ để tường có nắng và có gió, và cành cây không chạm mái. Vành đai này cũng là lối đi để bảo trì nhà — sơn, sửa, kiểm mái.
Lối vận chuyển: tính từ cây tới chỗ cân
Đây là thứ ảnh hưởng tới công sức hằng ngày mà hay bị bỏ qua lúc quy hoạch vườn.
Nên hình dung đường đi của một sọt trái từ lúc hái tới lúc lên xe hoặc xuống ghe: quãng nào phải khiêng tay, quãng nào đẩy được, có chỗ nào phải quẹo gấp hay lên dốc không.
Vài điều thực tế:
- Lối chính đủ rộng cho xe đẩy hoặc xe kéo, không chỉ đủ cho người đi.
- Nền lối đi cứng ở quãng hay dùng — mùa mưa mà lối lầy thì mọi việc chậm lại.
- Chỗ tập kết gần bến hoặc gần đường, có mái che.
Chỗ sơ chế và chứa đồ nghề
Nhà làm vườn cần một khu mà nhà ở thuần túy không cần: chỗ để phân, thuốc, dụng cụ, sọt, và chỗ sơ chế.
Ba nguyên tắc:
- Tách khỏi khu ở và khu bếp — nhất là phân và thuốc bảo vệ thực vật. Đây là chuyện an toàn, quan trọng hơn mọi yếu tố khác.
- Có khóa nếu nhà có trẻ nhỏ.
- Thoáng và có mái — kho kín ẩm làm dụng cụ rỉ và hóa chất biến chất.
Nhiều nhà gộp khu này vào một nhà phụ ở cuối vườn, và đó thường là cách gọn nhất.
Nước: tưới, thoát, và trữ
Vườn cần nước nhưng nhà cần khô. Hai nhu cầu này gặp nhau ở hệ thống mương:
- Mương quanh liếp vừa trữ nước tưới vừa thoát nước mùa mưa.
- Nền nhà phải cao hơn mực nước mương lúc cao nhất, kèm khoảng dự phòng.
- Nước không được đọng tù sát nhà — đây là nguồn muỗi và mùi.
Với vùng có nước mặn theo mùa, việc trữ nước ngọt cho sinh hoạt và cho tưới là bài toán riêng mà mỗi nơi có cách khác nhau — nên hỏi kinh nghiệm người trong xóm hơn là theo hướng dẫn chung.
Trái rụng và côn trùng
Điều mà người chưa ở nhà vườn ít nghĩ tới: cây sai trái mà không hái kịp thì trái rụng thối, kéo theo ruồi, kiến, và mùi.
Nên tránh trồng cây rụng nhiều trái ngay sát nhà, sát lối đi chính, hoặc gần chỗ ngồi. Cây đó trồng lùi vào trong vườn, nơi trái rụng không thành vấn đề hằng ngày.
Phần theo nếp phong thủy
Vài điều hay được nhắc về cây quanh nhà, và mặt thực tế của chúng:
- Không trồng cây lớn chắn thẳng cửa chính — vừa là nếp, vừa là chuyện tầm nhìn và cành gãy mùa giông.
- Cây khô hoặc chết nên xử lý sớm — về thực tế là chỗ mối làm tổ và cành gãy bất ngờ.
- Vườn xanh tốt là điềm lành — ý này thực chất đúng: vườn tốt nghĩa là đất tốt, thoát nước tốt, và có người chăm.
Điểm cuối đáng nói: với nhà vườn thì tình trạng của vườn phản ánh khá chính xác tình trạng của cả mảnh đất. Vườn héo úa một góc thường là dấu hiệu chỗ đó úng, mặn, hoặc thiếu nắng — thông tin có ích hơn nhiều so với một lời phán chung.
Nếu vườn là nguồn thu chính
Khi đó thứ tự ưu tiên đổi: bố trí phục vụ công việc trước, thẩm mỹ sau. Lối vận chuyển, chỗ tập kết, kho dụng cụ đặt đúng chỗ giúp tiết kiệm công mỗi ngày — và cộng lại cả năm thì con số rất lớn.
Điều đáng giữ cho phần ở: một khoảng quanh nhà và một chỗ ngồi mát, tách khỏi khu làm việc. Nhà làm vườn mà không có chỗ nào để nghỉ thì cả ngày sống trong công trường.