Chọn cây ăn trái trồng quanh nhà: nghĩ tới lúc cây lớn
Bài trước nói bố trí vườn cây quanh nhà. Bài này nói bước trước đó: chọn trồng cây gì.
Nguyên tắc xuyên suốt: chọn theo kích thước lúc cây trưởng thành, không theo kích thước lúc mua. Cây con nào cũng nhỏ và hiền.
Sáu câu hỏi trước khi trồng
- Mười năm nữa nó cao và tán rộng bao nhiêu?
- Rễ ăn nông hay sâu, lan rộng bao nhiêu?
- Rụng lá rụng trái nhiều không, và rụng vào đâu?
- Có hút côn trùng không?
- Thu hoạch có với tới được không?
- Mình có ăn hết không?
Câu sáu nghe buồn cười nhưng rất thật: một cây lớn cho trái rộ cùng lúc, và nhà ăn không hết thì trái rụng đầy sân, sinh ruồi và mùi.
Khoảng cách với nhà và công trình
- Cây thân gỗ lớn trồng xa nhà — rễ có thể ảnh hưởng móng và nền, cành có thể chạm mái.
- Xa đường ống ngầm và hầm chứa nước — rễ tìm nước rất giỏi.
- Xa tường rào, nhất là rào chung với hàng xóm.
- Xa đường dây điện phía trên — đây là chuyện an toàn, và cành chạm dây là rủi ro thật.
- Không trồng ngay lối đi nếu cây rụng trái trơn trượt.
Với cây lớn, khoảng cách an toàn nên hỏi người có nghề vườn ở địa phương, vì mỗi loại một kiểu rễ.
Rụng: phần quyết định mức công chăm
Đây là tiêu chí bị xem nhẹ nhất và ảnh hưởng hằng ngày nhất:
- Cây rụng lá liên tục thì quét sân thành việc hằng ngày.
- Trái chín rụng gây trơn, gây mùi, và kéo kiến ruồi.
- Nhựa và phấn hoa làm bẩn xe và sân.
- Rụng sang sân nhà hàng xóm hoặc xuống mái nhà bên là nguồn phiền lâu dài.
Cách xử: cây rụng nhiều thì trồng ở chỗ rụng xuống đất vườn, không rụng xuống sân lát, không rụng sang nhà bên.
Cây gần chỗ ngồi và chỗ trẻ chơi
- Tránh cây có gai ở nơi trẻ chạy nhảy.
- Trái nặng rơi từ trên cao là rủi ro thật — không đặt ghế hay võng ngay dưới tán loại cây đó.
- Hỏi kỹ trước khi trồng cây lạ ở nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi; có loại cây mà lá, hạt hoặc nhựa không nên nuốt, nên hỏi người bán giống hoặc người có chuyên môn.
- Cây hút ong bướm nhiều thì cân nhắc nếu nhà có người dị ứng.
Cây hợp với công chăm của mình
Nói thẳng: vườn đẹp là vườn được chăm, nên tiêu chí quan trọng không kém là mình có chăm nổi không.
- Ít công: cây bản địa, quen khí hậu, chịu được nắng mưa tại chỗ.
- Nhiều công: cây cần tỉa đều, cần tưới đúng nhịp, cần phòng bệnh.
- Bắt đầu ít cây rồi thêm dần, thay vì trồng kín một lượt.
- Hỏi hàng xóm trồng gì được — đó là dữ liệu tại chỗ tốt nhất, hơn mọi lời quảng cáo giống.
Trồng chậu thay vì trồng đất
Với sân nhỏ hoặc khi chưa chắc chắn:
- Dời được, thử được vị trí.
- Kiểm soát được kích thước.
- Rễ không ảnh hưởng công trình.
- Nhưng cần tưới thường hơn và cây khó lớn bằng trồng đất.
Phần theo nếp
Nhiều nhà chọn cây theo ý nghĩa, và điều đó không sao. Chỉ nhắc lại điều đã nói ở bài khác: cây hợp chỗ trồng thì sống, cây chọn chỉ theo ý nghĩa mà không hợp chỗ thì chết — và một cây héo trước nhà thì không ai thấy hay.
Cách dung hòa: chọn trong nhóm cây hợp đất, hợp nắng và hợp công chăm của mình trước, rồi trong nhóm đó chọn loại mình thích ý nghĩa.
Trồng rau và cây gia vị: dễ hơn và dùng nhiều hơn
Với nhà sân nhỏ, đây là hướng cho kết quả nhanh hơn cây ăn trái:
- Cây gia vị dùng hằng ngày — hái một nhánh là thấy có ích ngay, và chúng chịu chậu tốt.
- Đặt gần bếp hoặc gần cửa bếp; xa quá thì lười ra hái, rồi cây thành cảnh.
- Chậu vừa và có lỗ thoát, kê cao khỏi nền.
- Trồng ít loại mà mình thật sự nấu, thay vì trồng cho đủ bộ.
Điểm hai là chi tiết quyết định giữa một vườn rau dùng được và một vườn rau để ngắm: khoảng cách từ bếp ra chỗ hái.
Cây đã trồng mà giờ thấy sai chỗ
Rất nhiều nhà rơi vào cảnh này sau vài năm. Vài lựa chọn, từ nhẹ tới nặng:
- Tỉa tán định kỳ để giữ cây trong kích thước mong muốn — làm đều thì cây quen, làm dồn một lần thì cây yếu.
- Cắt rễ về phía công trình — việc này cần người có nghề, làm sai thì cây đổ.
- Dời cây — chỉ khả thi khi cây còn nhỏ, và nên làm vào đầu mùa mưa.
- Đốn hạ — phương án cuối; cây lớn gần nhà và gần dây điện thì phải thuê người có nghề, đừng tự làm.
Với cây sát ranh đất, nên nói với hàng xóm trước khi làm gì — cùng lý do đã nói ở bài về cổng rào.