Nhà vườn mùa hạn mặn: lo nước ngọt từ trước
Với nhà vườn miền Tây, nước ngọt là thứ mà mấy chục năm trước không ai phải nghĩ tới — kênh đầy quanh năm, múc lên là dùng. Những mùa hạn mặn gần đây đổi hẳn chuyện đó: có những thời điểm nước dưới kênh mặn tới mức không tưới được, và nhiều nhà phải mua nước ngọt chở tới.
Bài này bàn cách chuẩn bị của một nhà vườn cho mùa khô: trữ nước thế nào, dùng theo thứ tự ưu tiên nào, và mấy việc trong vườn nên làm trước khi hạn tới. Đây là kinh nghiệm chung của nhà vườn và của khuyến nông — còn tình hình cụ thể từng vùng, từng năm thì phải theo thông báo của địa phương.
Biết trước: theo dõi độ mặn, đừng đợi thấy cây héo
Việc quan trọng nhất và rẻ nhất là theo dõi thông tin độ mặn. Các tỉnh trong vùng đều có bản tin xâm nhập mặn theo ngày hoặc theo kỳ, phát trên đài địa phương, trang của cơ quan nông nghiệp, và qua các nhóm của xã. Biết trước vài ngày là đủ để đóng cống, trữ đầy, và tưới đẫm một lượt cuối.
Nhiều nhà vườn sắm bút đo độ mặn — loại cầm tay giá không cao. Tự đo tại mương nhà mình chắc chắn hơn nghe chung cả vùng, vì độ mặn chênh nhau nhiều giữa các nhánh kênh và thay đổi theo con nước trong ngày. Đo vào lúc nước lớn và lúc nước ròng thường ra hai số khác nhau.
Ngưỡng chịu mặn thì mỗi loại cây mỗi khác, và chênh nhau rất xa — cây có múi nhạy hơn nhiều so với dừa. Con số cụ thể cho từng loại nên hỏi cán bộ khuyến nông tại địa phương, vì nó còn phụ thuộc gốc ghép, tuổi cây và cách chăm.
Trữ nước: mấy cách nhà vườn đang dùng
Mương vườn. Đây là kho nước lớn nhất mà nhà vườn sẵn có. Nạo vét mương trước mùa khô làm tăng đáng kể lượng trữ, và việc này nên làm vào cuối mùa mưa chứ không đợi tới lúc cần. Có cống đóng mở thì đóng lại khi nước ngoài kênh bắt đầu mặn.
Ao trữ hoặc hố trữ lót bạt. Nhiều nhà đào một ao riêng lót bạt chống thấm để giữ nước ngọt. Tốn diện tích và chi phí ban đầu nhưng là nguồn dùng được cho những đợt mặn kéo dài.
Túi trữ nước và bồn. Túi nhựa lớn đặt trên nền phẳng, hoặc bồn nhựa. Linh hoạt, lắp nhanh, hợp với nước sinh hoạt và nước tưới cho phần vườn quan trọng nhất. Đặt nơi có bóng râm để đỡ nóng và đỡ mau rêu.
Hứng nước mưa. Máng dọc mái nhà và mái chuồng dẫn về bồn — nguồn này hoàn toàn miễn phí và bị bỏ phí ở rất nhiều nhà. Nhớ bỏ phần nước đầu trận vì nó cuốn theo bụi bẩn trên mái.
Dù trữ bằng gì thì cũng nên che đậy: nước phơi nắng thì bốc hơi nhanh, sinh rêu, và là chỗ muỗi đẻ.
Thứ tự ưu tiên khi nước có hạn
Khi lượng nước không đủ cho mọi thứ thì phải chọn, và chọn trước thì đỡ hoảng hơn chọn giữa chừng:
Một là nước sinh hoạt cho người. Không bàn.
Hai là cây lâu năm đang khoẻ. Một gốc sầu riêng, gốc bưởi trồng bảy tám năm mà chết thì mất cả chục năm mới gây lại được. Cây ngắn ngày mất một vụ thì trồng lại được trong vài tháng.
Ba là cây con mới trồng — chúng cần đều đặn nhưng lượng ít, và nếu buộc phải bỏ thì thiệt hại nhỏ hơn nhiều so với cây lớn.
Cuối cùng là hoa màu ngắn ngày và cây cảnh.
Nhiều nhà vườn chấp nhận tỉa bớt trái hoặc bỏ hẳn một vụ trong năm hạn nặng. Cây mang nhiều trái thì cần nhiều nước hơn hẳn; giảm tải cho cây là cách giữ cây sống qua mùa, và cây sống thì mùa sau còn thu.
Giữ ẩm cho gốc — việc rẻ và hiệu quả nhất
Tủ gốc bằng rơm, lá dừa nước, cỏ khô, lục bình phơi khô hoặc bã thực vật sẵn có trong vườn. Lớp tủ giảm bốc hơi từ mặt đất đáng kể và giữ nhiệt độ đất ổn định hơn. Đây là việc gần như không tốn tiền, chỉ tốn công, và là việc được khuyến cáo nhiều nhất trước mùa khô.
Lưu ý khi tủ: chừa một khoảng quanh gốc cho thoáng, đừng ấp sát vào thân cây — tủ sát gốc dễ gây ẩm thân và nấm bệnh.
Tưới đúng lúc. Tưới sáng sớm hoặc chiều mát, tránh giữa trưa khi bốc hơi mạnh nhất. Tưới đẫm thưa lần tốt hơn tưới ít nhiều lần, vì nước ngấm sâu và rễ đi xuống theo; tưới lắt nhắt thì rễ nổi lên mặt và càng dễ chịu hạn kém.
Tưới nhỏ giọt hoặc phun gốc tiết kiệm hơn hẳn tưới tràn. Chi phí lắp đặt là rào cản, nhưng với vườn cây giá trị cao thì nhiều nhà tính ra là đáng.
Những việc không nên làm trong mùa hạn mặn
Đừng bón phân đạm nặng. Bón thúc trong lúc cây đang thiếu nước làm cây ra đọt non, mà đọt non thì càng cần nước và càng dễ cháy lá.
Đừng tưới nước đã nhiễm mặn dù chỉ một lần "cho đỡ khát". Muối tích lại trong đất và không đi ra được nếu không có mưa rửa trôi — hại lâu dài hơn nhiều so với để cây héo tạm.
Đừng để đất trần quanh gốc. Đất phơi nắng nứt nẻ làm đứt rễ tơ và bốc hơi mạnh.
Đừng tỉa cành mạnh giữa mùa nắng gắt — tán lá còn có vai trò che mát cho gốc và cho chính thân cây.
Sau khi mặn rút
Đừng vội bón phân ngay. Việc đầu tiên là rửa mặn cho đất bằng nước ngọt khi đã có nguồn — tưới đẫm nhiều lượt cho muối trôi xuống sâu, và tháo nước ra khỏi mương nếu mương đã nhiễm. Sau đó mới phục hồi cây dần bằng phân hữu cơ và phân cân đối, liều nhẹ, tăng dần.
Cây bị sốc mặn thường rụng lá và có vẻ như chết, nhưng nhiều gốc vẫn bật lại sau vài tháng nếu rễ còn. Đừng đốn vội — đợi qua một mùa mưa rồi hẵng quyết.
Về kỹ thuật phục hồi cụ thể cho từng loại cây, đây là chỗ nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn ở địa phương, vì cách làm khác nhau giữa cây có múi, sầu riêng, dừa và cây khác.
Phần lệ nhà vườn
Nhiều nhà vườn Nam Bộ có lệ cúng đất, cúng vườn, cúng trước khi trồng hay khi thu hoạch đầu mùa. Đây là nếp lâu đời và mỗi nhà mỗi kiểu, làm theo lệ nhà mình là đúng.
Còn phần giữ vườn sống qua mùa hạn thì nằm ở mấy việc rất cụ thể ở trên: theo dõi độ mặn, trữ nước sớm, tủ gốc, tưới đúng cách, và chấp nhận bỏ bớt trái khi cần. Những việc này thì làm tới đâu thấy kết quả tới đó.