Bàn thông thiên trước sân: nếp cũ của nhà Nam Bộ

Đi qua mấy con đường quê Nam Bộ, trước sân nhiều nhà có một cái trụ cao ngang ngực, trên đầu là một mặt bằng nhỏ đặt lư hương, đôi khi thêm ly nước và một bình bông. Đó là bàn thông thiên — có nơi gọi bàn thiên, bàn ông thiên.

Đây là nếp gần như chỉ thấy ở Nam Bộ. Người từ nơi khác vào hay hỏi nó thờ ai, và câu trả lời không đơn giản như tưởng.

Thờ ai

Cách hiểu phổ biến nhất: bàn thông thiên hướng lên trời, là chỗ gia chủ thưa với đấng bề trên — trời đất — chứ không thờ một vị cụ thể có tên có tuổi. "Thông thiên" nghĩa là thông lên trời.

Nhưng hỏi mười nhà thì cách giải thích không giống nhau. Có nhà nói thờ Trời. Có nhà nói thờ Ngọc Hoàng. Có nhà nói thờ chung trời đất và các đấng khuất mặt quanh nhà. Có nhà theo đạo Cao Đài hay đạo Hoà Hảo thì cách hiểu lại gắn với giáo lý riêng của đạo mình.

Sự khác nhau này là bình thường và không cần thống nhất. Đây là tập tục dân gian hình thành từ nhiều nguồn, không có một sách nào quy định. Ai nói "phải hiểu thế này mới đúng" thì đang áp cách của vùng mình lên chỗ khác.

Vì sao lại là Nam Bộ

Không ai ghi lại chính xác nguồn gốc, nhưng có mấy cách đọc hợp lý mà người nghiên cứu văn hoá dân gian hay nhắc:

Vùng đất này khai phá muộn, dân từ nhiều nơi tới, mang theo nhiều tín ngưỡng khác nhau — Việt, Hoa, Khmer, rồi các đạo hình thành tại chỗ. Một chỗ thờ không gọi tên vị nào cụ thể thì ai cũng dùng được, không đụng chạm.

Nhà xưa ở đây nhiều khi là nhà lá, nhà sàn, gian trong chật. Một chỗ thờ đặt ngoài sân không chiếm chỗ trong nhà, lại không sợ lửa hương gần vách lá.

Và người sống với ruộng, với nước, với thời tiết thì lời khấn hay hướng về trời — mưa nắng, con nước, mùa màng. Đặt ngoài trời hợp với điều đó hơn là đặt trong nhà.

Cần nói rõ: đây là cách đọc, không phải kết luận đã chứng minh.

Chỗ đặt và hình dáng

Nếp thường thấy:

Trước sân, trước hiên, nhìn ra ngoài. Thường lệch về một bên chứ không chắn giữa lối đi.

Cao ngang ngực trở lên — đủ để người đứng thắp hương thoải mái, và để trẻ nhỏ với chó mèo không với tới.

Mặt bàn nhỏ, chỉ đủ lư hương, ly nước, bình bông nhỏ. Không bày biện nhiều như bàn thờ trong nhà.

Để trống phía trên — nhiều nhà cố ý không làm mái che, vì ý nghĩa là thông lên trời. Nhà khác làm mái nhỏ cho hương khỏi tắt và lư khỏi đọng nước. Cả hai cách đều thấy, không có cách nào sai.

Vật liệu thì đủ loại tuỳ thời và tuỳ túi tiền: cây gỗ, cột xi măng, cột gạch ốp gạch men, có nhà làm bằng đá mài. Cái đáng bền là chân trụ chôn chắc và mặt bàn thoát nước, chứ không phải vật liệu đắt tiền.

Cúng gì, lúc nào

Nếp phổ biến: thắp hương chiều tối, có nhà thắp sáng và tối, có nhà chỉ thắp mùng một và rằm. Lễ vật thường rất giản dị — một ly nước lã hoặc nước trà, một bình bông, có khi thêm trái cây.

Dịp lớn hơn — Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, giỗ trong nhà — thì cúng thêm theo lệ từng nhà.

Nước và bông nên thay thường xuyên. Ly nước để lâu đóng cặn, bình bông héo mà để nguyên thì nhìn ngược lại với ý nghĩa của việc thờ. Đây là phần thực tế nhất và cũng là phần hay bị bỏ quên nhất.

Mấy điều thực tế nên tính

Phòng cháy. Bàn ngoài trời có gió, tàn hương bay xa hơn trong nhà. Không đặt sát mái lá, vách lá, đống rơm, hay chỗ để xăng dầu bình gas. Thắp xong nhìn lại một lượt trước khi vô nhà.

Gió tạt. Chỗ quá lộng gió thì hương khó cháy và tàn bay tứ tung. Một tấm chắn thấp phía hướng gió giải quyết được, không cần che kín.

Ngập. Vùng nước nổi thì chân trụ nên đủ cao và chôn chắc; nước lên xuống mấy mùa làm trụ nghiêng dần mà không ai để ý cho tới lúc nó đổ.

Mưa đọng. Mặt bàn phẳng lì không thoát nước thì lư hương ngâm nước, tro nhão, mau mục. Làm hơi dốc hoặc khoét một lỗ nhỏ thoát nước là đủ.

Lối đi. Đừng đặt ngay giữa lối ra vào hay chỗ lùi xe. Va quệt vào chỗ thờ thì phiền cả về tình cảm lẫn về an toàn.

Nhà mới, nhà phố thì sao

Nhà phố không có sân là chuyện rất phổ biến hiện nay, và nhiều gia đình vẫn muốn giữ nếp. Mấy cách người ta hay làm:

Đặt ở ban công hoặc sân thượng — vẫn ngoài trời, vẫn thoáng lên trên. Đây là cách gần với ý nghĩa gốc nhất.

Đặt một bàn nhỏ gắn tường ngoài hiên hoặc trước cửa, nếu có chút khoảng trống.

Không đặt nữa — và đây cũng không có gì sai. Nhiều gia đình vào phố rồi thôi, chỉ giữ bàn thờ gia tiên trong nhà.

Nếu ở chung cư thì phải xem quy định của toà nhà: nhiều nơi cấm thắp hương ở ban công vì lý do phòng cháy, và đó là quy định phải theo. Hỏi ban quản lý trước, đừng làm rồi mới biết.

Khi trong nhà không thống nhất

Chuyện hay gặp: người lớn muốn giữ, con cháu thấy phiền hoặc không tin. Hoặc ngược lại — con cháu muốn lập lại mà người lớn đã bỏ từ lâu.

Mấy điều đáng cân:

Ai là người thực sự chăm. Thay nước, thay bông, thắp hương, quét dọn — việc đó rơi vào ai. Lập ra rồi bỏ bê thì tệ hơn không lập.

Nhà có người ở thường xuyên không. Nhà đóng cửa quanh năm mà đặt lư hương ngoài sân thì chỉ để bụi và mưa.

Bỏ thì bỏ cho đàng hoàng. Nếu quyết không giữ nữa, nhiều nhà chọn thắp một tuần hương thưa rõ rồi mới dỡ, tro thì đem rải chỗ sạch sẽ. Đây là chuyện thuộc về lòng người chứ không phải quy tắc — làm sao để người trong nhà thấy yên lòng là được.

Một điều đáng nói thẳng

Bàn thông thiên vốn là thứ rẻ và giản dị — cái trụ với lư hương, ly nước, bình bông. Nếu có ai tư vấn rằng phải làm đúng kích thước nào đó, phải mua lư loại nào, phải làm lễ tốn kém mới linh, thì nên dừng lại hỏi kỹ. Nếp của ông bà ở đây không đi kèm hoá đơn.

Tóm lại

Bàn thông thiên là nếp riêng của Nam Bộ, hướng lên trời, không gọi tên một vị cụ thể — và chính vì vậy mà nhà nào cũng dùng được theo cách hiểu của mình. Cách giải thích khác nhau giữa các nhà là bình thường, không cần thống nhất. Phần đáng lo nhất là những thứ rất thực tế: phòng cháy, gió tạt, mưa đọng, chân trụ chắc, và có người chăm thật. Nhà phố không có sân thì đặt ban công, sân thượng, hoặc thôi không đặt — cả ba đều được.